همه چیز در مورد مراقبه؛ انواع، شرایط و بهترین زمان انجام آن

همه چیز در مورد مراقبه؛ انواع، شرایط و بهترین زمان انجام آن

مراقبه برای رسیدن به تمرکز انجام می‌شود و به عبارتی همان مراقبت از روح و روان است. مراقبه با مدیتیشن فرق داشته و انواع مختلفی دارد. در اسلام نیز از منظری متفاوت به مراقبه پرداخته شده است.


مراقبه چیست ؟
ستاره | سرویس روانشناسی - مراقبه عملی است که باعث آرامش روح و جسم شده و بر ذهن ما تأثیرگذار است. با تبدیل مراقبه به یک عادت روزانه می‌توان تأثیرات آن را در جسم و روان خود دید. در ادامه به معرفی انواع مراقبه، تأثیرات مثبت و منفی آن بر فرد و دیدگاه اسلام در رابطه با مراقبه می‌پردازیم.

در صورتی که مطالعه قسمت خاصی از این مطلب مد نظر شماست، با انتخاب عناوین ارائه شده در فهرست موضوعی زیر، به موضوع دلخواه خود برسید.


۱. مراقبه چیست؟۲. تفاوت مراقبه با مدیتیشن۳. انواع مراقبه۴. شرایط انجام مراقبه۵. بهترین زمان انجام



مراقبه چیست؟

امروزه باتوجه به افزایش دغدغه‌ها و مشکلات لازم است که علاوه بر توجه به سلامت جسم، به سلامت روح و ذهن نیز توجه کرد. مراقبه مجموعه‌ای از فعالیت‌های فیزیکی و ذهنی برای آرام ساختن جسم و روان و افزایش تمرکز است؛ می‌توان آن را تمرینی برای مغز دانست. تفکر و درک ما از زندگی و وقایع اتفاق افتاده در طول زندگی‌مان به شکل گیری ساختار فیزیکی مغز کمک می‌کند تا بتواند مشکلاتی که با آن روبه رو می‌شود را به راحتی حل کند.جالب است بدانید در تحقیقاتی که دانشمندان با استفاده از فناوری اف ام آر آی (fMRI)، درباره مراقبه داشته‌اند به اطلاعات دقیق و مهمی درباره اتفاقاتی که با انجام مراقبه در مغز می‌افتد و تأثیرات آن بر مغز دست یافتند. با انجام مراقبه، مغز پردازش سریع و فعال اطلاعات را که همیشه در حال انجام است متوقف کرده و شروع به کاهش عملیات پردازش اطلاعات در مغز می‌کند. در صورتی‌که قبلا مراقبه انجام نداده باشیم پس از ۲۰ دقیقه این تغییرات خود را نشان می‌دهد. در علوم اعصاب انعطاف پذیری مغز بار‌ها به اثبات رسیده است. انعطاف پذیری مغز چگونگی تغییر مغز و سازگار شدن آن با الگو‌های فکری، محیطی و تجربیات را تعریف و توصیف می‌کند.



مراقبه چیست؟
تفاوت مراقبه با مدیتیشن
حتما تا به حال متوجه شده‌اید که همراه لفظ مراقبه از مدیتیشن نیز استفاده می‌شود. اینکه مراقبه را با مدیتیشن یکی می‌دانند، به خاطر نزدیک بودن معنای این دو لفظ است نه یکی بودن معنا و مفهوم آن. برای روشن کردن مفاهیم این دو کلمه لازم است تا با توجه به معنای تمرکز با مدیتیشن و مراقبه بیشتر آشنا شویم.
مدیتیشن (Meditation)

به معنای تلاش برای رسیدن به وضعیتی آرام و تأثیر پذیر در ذهن و بدن است. با ریلکس کردن جسم و بعد از آن خالی کردن فکر از مسائل پیرامون، دغدغه‌ها و فکر مشغولی‌ها می‌توان به این حالت ایده آل دست یافت. انجام مدیتیشن به خاطر دلایل متفاوتی صورت می‌گیرد که می‌توان از مهم‌ترین دلایل انجام آن به کم کردن تنش و استرس‌های روزانه اشاره کرد.‌


می‌توان گفت، نقطه مقابل مدیتیشن، تمرکز (Concentration) است. در تمرکز کردن تلاش بر این است تا ذهن را مجبور کنیم فکر، رویا و یا تصویری را در خود نگه داشته و روی آن قفل کند، به گونه‌ای که این امر باعث شود ذهن از جسم و محیط اطراف دور شود. در صورتی‌که در مدیتیشن سعی در این است تا افکار، دغدغه‌ها و هر آنچه در ذهن است را از آن خارج کنیم.



مدیتیشن
مراقبه (Contemplation)

حد وسط تمرکز و مدیتیشن است. از نظر ذهنی و جسمی نه مانند مدیتیشن راحت و تأثیرپذیر است و نه مانند تمرکز سخت و طاقت فرساست. مراقبه جهت دادن ذهن در مسیری خاص و بطور پیوسته فکر کردن و پرداختن به نوعی ایده، احساس و فکر است؛ آن هم در شرایط آرام و راحت. در مراقبه فرد ذهن را به روی یک چیز محدود و متمرکز نمی‌کند و یا آن را آنقدر رها نمی‌کند تا ذهن از هر چیزی خالی شود بلکه به ذهن اجازه آزادانه فعالیت کردن را می‌دهد و هر زمان که ذهن منحرف شد آن را باز می‌گرداند. این حالت باعث توسعه و پیشرفت نیروی تخیل می‌شود که می‌توان آن را از نقاط قوت مراقبه دانست.


مراقبه


 
انواع مراقبه
۱- مراقبه‌ی هدایت شده

در این نوع مراقبه، آموزش‌ها توسط مربی و به صورت کلامی انجام می‌شود.


۲- مراقبه‌ی متحرک

در این مراقبه، توجه را به چیزی که در زمان حال و لحظه در حال انجام است معطوف می‌کنند. این شیوه باعث آرامش ذهن می‌شود و مناسب برای افرادی است که برای مراقبه‌های طولانی مدت و در حالت نشسته زمان ندارند.


۳- مراقبه‌ی حسی

در این نوع از مراقبه ذهن روی محرک‌های فیزیکی مانند صدا‌ها، تصاویر و حتی مزه‌ها و بو‌ها متمرکز می‌شود.


۴- مراقبه‌ی تمرکزی
در مراقبه تمرکزی تلاش بر این است که ذهن بر روی خود ذهن تمرکز کند نه افکار، احساسات و عملکرد.
مراقبه متحرک

شرایط انجام مراقبه

شما به‌راحتی قادر خواهید بود در خانه و هر زمانی که خودتان نیاز دارید، در هر لحظه از شبانه روز، این کار را انجام دهید. برای انجام مراقبه هیچ محدودیت زمانی و مکانی وجود ندارد و فرد می‌تواند در هر ساعت از شبانه روز که وقت آزاد دارد و در هر مکانی که در آن احساس آرامش می‌کند و مناسب سلامت جسمی و وضعیت ذهنی است تمرینات مراقبه را انجام دهد. مهمترین نکته‌ای که افراد باید به آن توجه کنند این است که حتما تمرینات خود را زیر نظر مربیان باتجربه انجام دهند؛ به خصوص افرادی که تازه کار هستند.



بهترین زمان مراقبه

طبق توصیه اساتید این رشته، بهترین زمان مراقبه قبل از طلوع و قبل از غروب خورشید است، زیرا در این زمان طبیعت در بالاترین و بهترین سطح انرژی قرار دارد و بهتر می‌توان انرژی زیادی را جذب کرد.


بهترین زمان مراقبه
اثرات مثبت مراقبه

انجام مراقبه تأثیرات مثبتی بر روی روح و جسم فرد دارد و باعث بهبود سلامتی ذهن و جسم می‌شود. طی آزمایش‌های انجام شده پزشکان به تأثیرات مثبت مراقبه بر بدن پی برده‌اند که به چند مورد آن اشاره می‌کنیم:


۱- افزایش عملکرد ذهنی و تمرکز: مراقبه تمرینی است برای بهبود بخشیدن به تمرکز حواس که با انجام منظم آن، یک تأثیر پایدار خواهد داشت.


۲- تقویت و بهبود عملکرد حافظه: یکی از نتایج مراقبه بهبود عملکرد حافظه و بازیابی سریع آن است. افرادی که مراقبه انجام می‌دهند می‌توانند عواملی که باعث حواس پرتی آنان می‌شود را نادیده گرفته و حقایق و مطالب جدید را سریع‌تر یاد بگیرند. آنان توانایی بالایی در یادآوری مسائل پیدا می‌کنند.


۳- مبارزه با استرس و اضطراب: بخشی در مغز به نام «پریفرونتال کورتکس یا مرکز من» (Me Center) وجود دارد که اطلاعات و تجربیاتمان را پردازش می‌کند؛ مسیر‌های عصبی که از قسمت‌های ترس و حس‌های بدنی منشعب می‌شود در این قسمت بسیار قوی هستند. زمانی که احساس ترس یا ناراحتی داریم یک واکنش قوی در بخش Me Center به وجود می‌آید و ما احساس ترس یا در معرض خطر قرار گرفتن می‌کنیم. به هنگام مراقبه این ارتباطات عصبی ضعیف می‌شود در نتیجه به احساس ترس و پیام‌های منفی که به Me Center انتقال می‌یابد، واکنش شدید نشان نمی‌دهیم و استدلال بهتری از شرایط پیدا می‌کنیم.


۴- پیشگیری از افسردگی و تقویت احساسات مثبت در فرد مانند حس خوشبخیتی، همدردی، خلاقیت: با مراقبه میزان ماده خاکستری مغز افزایش می‌یابد و این امر سبب می‌شود احساسات مثبت و تمرکز فرد افزایش یابد. همچنین اثرات سالخوردگی را بر این ماده کاهش داده و باعث کندتر شدن فرآیند زوال مغز می‌شود.۵- جلوگیری از اضافه وزن و رسیدن به تناسب اندام۶- بهتر کردن کیفیت خواب۷- کاهش درد و انواع سردرد

اثرات مثبت مراقبه

قبل از مراقبه


اثرات مثبت مراقبه

بعد از مراقبه


اثرات منفی مراقبه

باید توجه داشت هر چیزی در صورتی که درست و اصولی انجام نشود، قطعا مضرات و اثرات منفی نیز به دنبال خواهد داشت؛ به خصوص برای کسانی که به تنهایی مراقبه را انجام داده و از مشورت مربیان و اساتید خبره استفاده نمی‌کنند. منظور از اثرات منفی چیز‌هایی است که باعث می‌شود زندگی فرد در مدت طولانی مختل شده و فرد را از زندگی عادی دور کند.


۱- تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد افراد افسرده با مراقبه حالشان بدتر شده و بیشتر درونگرا می‌شوند. این افراد اگر علاقه به انجام مراقبه دارند می‌توانند از نوع شادی‌زای آن استفاده کرده و از مراقبه‌هایی که باعث سکون شده و بیشتر آن‌ها را به عالم درونی می‌برد دوری کنند.۲- حس بی خیالی و پوچی، از دیگر اثرات منفی مراقبه است که امکان دارد بر روی فرد تأثیر بگذارد.۳- عده‌ای هم ممکن است وقتی در حال انجام مراقبه هستند با خاطرات و تجربه‌های تلخ خود روبه رو شوند و به جای آن که نظاره‌گر باشند، شروع به سرکوب احساسات خود کنند. سرکوب کردن احساسات منفی باعث از بین رفتن آن‌ها نمی‌شود بلکه به ایجاد و تشدید افسردگی کمک می‌کند.۴- تنبلی از دیگر مشکلاتی است که ممکن است بر اثر مراقبه‌های طولانی پیش بیاید و فرد را به یک جا نشستن و سکون عادت می‌دهد.۵- از دیگر مشکلاتی که ممکن است مراقبه برای فرد به وجود بیاورد،‌ عدم دلبستگی به هر چیز یا هر کسی است.۶- به وجود آمدن بی خوابی در فرد۷- ایجاد تنش و اضطراب در فرد




اثرات منفی مراقبه

مراقبه در اسلام

مراقبه از واژه «رَقَبَ» می‌آید که به معنای حفظ کردن و توجه دادن فکر به سوی او است و هرکس از کاری به خاطر خوبی و رعایت دیگری دوری کند می‌گویند، از فرد مراقبت کرده است.


خدای متعال در قرآن می‌فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده‌اید از (مخالفت) خدا بپرهیزید و هرکس باید بنگرد تا براى فردایش چه چیز از پیش فرستاده و از خدا بپرهیزید که خداوند از آنچه انجام مى‌دهید آگاه است. «علامه طباطبایی می‌گوید: این آیه مؤمنین را وادار مى‌کند که به یاد خداى سبحان باشند، او را فراموش نکنند و مراقب اعمال خود باشند که چه مى‌کنند، صالح آن‌ها کدام و ناصالحش کدام است و صالح را هم خالص براى رضاى خدا به جاى آورند و این مراقبت را استمرار دهند؛ همواره از نفس خود حساب بکشند و هر عمل نیکى که در کرده‌هاى خود یافتند خدا را شکرگزارند و هر عمل زشتى دیدند خود را توبیخ نموده، نفس را مورد مؤاخذه قرار دهند و از خداى تعالى طلب مغفرت کنند.»


مراقبه در اسلام


اهمیت مراقبه از نظر علمای سلوک و اخلاق

مراقبه توصیه همه علمای علم اخلاق از جمله علامه طباطبایی و امام خمینی است. مربیان اخلاق و سلوک مراقبه را ششمین امر از ضروریات مهم سالک می‌دانند. سالک به معنای طی کننده و پیماینده راه و مسیر است و سالک واقعی کسی است که تنها از آثار امامان اهل بیت و معصومان راه خدا را دنبال کنند. بزرگان علم اخلاق می‌گویند: تا مراقبه صورت نگیرد ذکر و فکر اثری نخواهد داشت و بی تأثیر است. زیرا مراقبه مانند پرهیز از غذای نامناسب برای مریض است و تا وقتی حال مریض بهتر نشده و از چیز‌های که مناسب او نیست دوری و پرهیز نکند دارو بی اثر بوده و حتی ممکن است اثر معکوس روی بدن مریض بگذارد.


پیش نیاز مراقبه

نخستین مقام و پیش نیاز مراقبه مشارطه است. مشارطه یعنی شرط کردن با نفس خود به همراه یادآوری و تذکراتی که هر روز تکرار می‌شود و این عمل اولین گام بعد از توبه کردن است. بهترین زمان مشارطه بعد از نماز صبح است.


روش انجام مراقبه در اسلام

مراقبه در دو مرحله انجام می‌شود:


۱- انجام مراقبه قبل شروع هر عمل یا کاری: منظور از این مراقبه این است که پیش از انجام هر کاری، به این فکر کند که انجام این کار به خاطر خداوند است یا هوای نفسانی. با تفکر و تأمل در این مسئله اگر انجام آن کار برای خدا و در راه خداست انجام دهد در غیر این‌صورت از انجام آن صرف‌نظر کند.


۲- انجام مراقبه در هنگام انجام کار: در این مرحله چگونگی انجام کار مورد بررسی قرار می‌گیرد به این صورت که حق خداوند ادا شود، با یک نیت خوب کار را تمام کند و آن را به کامل‌ترین و بهترین صورت ممکن انجام دهد.



روش انجام مراقبه در اسلام
آثار مراقبه در اسلام

در اسلام آثار مراقبه اینگونه بیان شده است:۱- حفاظت الهی۲- رسیدن به معرفت نفس۳- صفای مشاهدات روحی و قلبی۴- مصاحبت ربوبی و رنگ الهی گرفتن۵- کشف عوالم توحیدی


 
تفاوت مراقبه در اسلام و غرب

مراقبه در اسلام یکی از مراحل تزکیه نفس و پاکسازی جسم و روح با هدف رسیدن به خداست. اما مراقبه در غرب تمرینی است برای تمرکز حواس و رسیدن به آرامش روحی و ذهنی. مراقبه در غرب تنها برای پیدا کردن و رسیدن به خود و به دست آوردن آرامش روانی است در صورتی که مراقبه در اسلام به معنای رسیدن به رستگاری و سیر و سلوک در عالم است.



تفاوت مراقبه در اسلام و غرب


بیشتر بدانید: آموزش مدیتیشن و شگردهای مراقبه


آیا شما تاکنون تمرینات مراقبه را انجام داده اید؟ در صورت انجام این تمرینات، مراقبه چه تأثیری در زندگی شخصی و اجتماعی شما گذاشته است؟ تجربیات و نظرات خود را در قسمت "ارسال نظر" با مخاطبین ستاره به اشتراک بگذارید .